Pinaka Long Range Guided Rocket Test

📚 Subject : GS - संरक्षण, स्वदेशी तंत्रज्ञान 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेने (DRDO) विकसित केलेली 'पिनाका' (Pinaka) ही प्रामुख्याने खालीलपैकी काय आहे ?

1. तोफखाना मल्टी-बॅरेल रॉकेट लाँचर प्रणाली (Artillery MBRL System)

2. पाणबुडीविरोधी सोनार प्रणाली (Anti-Submarine Sonar System)

3. लढाऊ विमानाचे जेट इंजिन (Fighter Jet Engine)

4. लष्करी दळणवळण उपग्रह (Military Communication Satellite)

उत्तर : तोफखाना मल्टी-बॅरेल रॉकेट लाँचर प्रणाली

📰 बातमी काय ?

• संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेने (DRDO) ओडिशाच्या चांदीपूर येथील 'एकात्मिक चाचणी श्रेणी' (Integrated Test Range - ITR) वरून 'पिनाका लाँग रेंज गायडेड रॉकेट' (LRGR) ची यशस्वी उड्डाण चाचणी घेतली.

• भारतीय लष्कराची लांब पल्ल्याच्या अचूक माऱ्याची क्षमता (Long-Range Precision Strike Capability) वाढवण्याच्या दृष्टीने ही चाचणी अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानली जाते.

🤔 मल्टी-बॅरेल रॉकेट लाँचर (MBRL) म्हणजे काय ?

• ही एक अशी लष्करी तोफखाना प्रणाली असते, ज्यामध्ये एकाच वाहनावर किंवा लाँचरवर अनेक रॉकेट नलिका (Multiple Barrels/Tubes) बसवलेल्या असतात.

• याद्वारे शत्रूच्या मोठ्या भूभागावर अत्यंत कमी वेळात एकामागून एक अनेक शक्तिशाली रॉकेट्सचा (Salvo Fire) भडिमार करून मोठा विध्वंस घडवून आणता येतो.

🧐 पिनाका रॉकेट प्रणालीविषयी माहिती :

1) स्वरूप व नाव - 

• पिनाका ही भारताची स्वदेशी बनावटीची 'मल्टी-बॅरेल रॉकेट लाँचर' (MBRL - Multi Barrel Rocket Launching System) प्रणाली आहे.

• भगवान शिवाच्या पौराणिक धनुष्यावरून या प्रणालीचे नाव 'पिनाका' ठेवण्यात आले आहे.

2) विकास व निर्मिती - 

• ही प्रणाली रशियन बनावटीच्या 'ग्रॅड' (Grad BM-21) रॉकेट सिस्टीमला सक्षम स्वदेशी पर्याय म्हणून DRDO द्वारे विकसित करण्यात आली आहे.

3) ऑपरेशनल इतिहास - 

• 1999 च्या कारगिल युद्धादरम्यान पिनाका रॉकेट प्रणालीचा भारतीय लष्करातर्फे प्रथमच प्रत्यक्ष युद्धात यशस्वी वापर करण्यात आला होता.

🎯 प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि तांत्रिक क्षमता (Key Technical Features) : 

• मारा क्षमता (Strike Range) - ही सर्व हवामानात (All-Weather) काम करणारी तोफखाना रॉकेट प्रणाली असून, तिची मारा क्षमता सुमारे 120 किलोमीटर पर्यंत आहे.

• अतिवेगवान मारा - ही प्रणाली अवघ्या 44 सेकंदात एकामागून एक 12 रॉकेट्सचा (Salvo of 12 Rockets) अचूक मारा करण्यास सक्षम आहे.

• शूट-अँड-स्कूट तंत्रज्ञान (Shoot-and-Scoot Capability) - शत्रूचे रॉकेट मारा शोधणारे रडार आणि प्रतिहल्ला (Counterattack) टाळण्यासाठी, रॉकेट डागल्यानंतर त्वरित आपले स्थान बदलण्याचे उच्च दर्जाचे तंत्रज्ञान यामध्ये समाविष्ट आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Pinaka LRGR System

• चाचणी ठिकाण → चांदीपूर, ओडिशा

• विकसित करणारी संस्था → DRDO

• प्रणालीचा प्रकार → मल्टी-बॅरेल रॉकेट लाँचर

• नावाचा संदर्भ → भगवान शिवाचे पौराणिक धनुष्य 'पिनाक'

• मारा क्षमता (LRGR Range) → सुमारे 120 किमी

• फायरिंग गती → 44 सेकंदात 12 रॉकेट्स

World Population Day 2026

📚 Subject : GS - दिनविशेष, भूगोल - लोकसंख्या

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी 11 जुलै रोजी साजरा केला जाणारा 'जागतिक लोकसंख्या दिन' (World Population Day) ची स्थापना 1989 मध्ये खालीलपैकी कोणत्या आंतरराष्ट्रीय संस्थेद्वारे करण्यात आली ?

1. संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP)

2. युनेस्को (UNESCO)

3. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO)

4. जागतिक बँक (World Bank)

उत्तर : संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP)

📰 बातमी काय ?

• दरवर्षी 11 जुलै रोजी जगभरात 'जागतिक लोकसंख्या दिन' (World Population Day) साजरा केला जातो.

• वाढत्या लोकसंख्येचे सामाजिक, आर्थिक आणि विकासात्मक परिणाम यांविषयी लोकांमध्ये जनजागृती निर्माण करणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.

🧐 जागतिक लोकसंख्या दिन कारण, स्थापना, मुख्य उद्दिष्ट : 

1) 'फाइव्ह बिलियन डे' -

• 11 जुलै 1987 रोजी जगाच्या लोकसंख्येने 5 अब्जांचा (Five Billion) टप्पा गाठला होता. या घटनेला 'फाइव्ह बिलियन डे' (Five Billion Day) म्हणून ओळखले गेले.

2) अधिकृत स्थापना (1989) -

• वेगाने वाढणाऱ्या लोकसंख्येच्या आव्हानांकडे लक्ष वेधण्यासाठी संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP - United Nations Development Programme) द्वारे 1989 मध्ये या दिवसाची अधिकृत स्थापना करण्यात आली.

3) मुख्य उद्दिष्ट - 

• माता आरोग्य, गरिबी निर्मूलन, बेरोजगारी, आर्थिक विषमता, स्थलांतर आणि मूलभूत आरोग्य सुविधांच्या उपलब्धतेवर जागतिक स्तरावर उपाययोजना शोधणे.

🎯 वर्ष 2026 साठीची जागतिक लोकसंख्या दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• “Realizing the hopes and aspirations of young people – today and for the future” (तरुणांच्या आशा आणि आकांक्षांची पूर्तता करणे – आज आणि भविष्यासाठी) 

🌍 जागतिक लोकसंख्या वाढ - 

• जगाची लोकसंख्या 1 अब्ज होण्यासाठी हजारो वर्षे लागली, परंतु पुढील अवघ्या दोन शतकांत ती सात पटीने वाढली.

• 2011 मध्ये जागतिक लोकसंख्येने 7 अब्ज पार केले.

• संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार जागतिक लोकसंख्या 2030 पर्यंत 8.5 अब्ज आणि 2050 पर्यंत 9.7 अब्ज होण्याचा अंदाज आहे.

🇮🇳 भारताची लोकसंख्या स्थिती : 

• भारत (सुमारे 1.4 अब्ज) हा जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेल्या देशांपैकी एक असून, जगाच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे 17% लोकसंख्या एकट्या भारतात राहते.

• भारताची लोकसंख्या 2060 ते 2080 च्या दशकात 1.7 ते 1.9 अब्ज या सर्वोच्च पातळीवर (Peak) पोहोचेल आणि त्यानंतर हळूहळू स्थिर किंवा कमी होण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Population Day

• जागतिक लोकसंख्या दिन → 11 जुलै

• सुरुवात वर्ष व संस्था → 1989 (UNDP द्वारे स्थापना)

• 11 जुलै लाच का ? → 11 जुलै 1987 रोजी जागतिक लोकसंख्या 5 अब्ज झाली होती

• 2026 ची थीम → “Realizing the hopes and aspirations of young people – today and for the future”

• भारताचा जागतिक लोकसंख्येतील वाटा → सुमारे 17%

• भारताची लोकसंख्या सर्वोच्च पातळी(Peak) कालावधी → 2060 ते 2080 चे दशक (1.7–1.9 अब्ज)

• जागतिक लोकसंख्या अंदाज → 2030 पर्यंत 8.5 अब्ज आणि 2050 पर्यंत 9.7 अब्ज