चालू घडामोडी | स्वामी दयानंद सरस्वती
Swami Dayanand Saraswati
Subject : GS - दिनविशेष, आधुनिक भारताचा इतिहास, समाजसुधारक
सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न
प्रश्न) ‘आर्य समाज’ या संस्थेची स्थापना कोणी केली ?
1. राजा राममोहन रॉय
2. स्वामी विवेकानंद
3. स्वामी दयानंद सरस्वती
4. पंडित ईश्वरचंद्र विद्यासागर
उत्तर : स्वामी दयानंद सरस्वती
बातमी काय ?
• पंतप्रधानांनी महर्षी दयानंद सरस्वती यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांना अभिवादन केले.
• त्यांनी समाजसुधारणा, शिक्षण आणि सांस्कृतिक जागृतीमध्ये दिलेल्या योगदानाचा विशेष उल्लेख केला.
जन्म, मूळ नाव, गुरू :
• जन्म : महर्षी दयानंद सरस्वती यांचा जन्म 12 फेब्रुवारी 1824 रोजी टंकारा (सध्याचे गुजरात) येथे झाला.
• त्यांचे मूळ नाव मूलशंकर होते.
• लहानपणी त्यांनी मूर्तिपूजेबद्दल प्रश्न उपस्थित केले आणि सत्याच्या शोधासाठी त्यांनी घर सोडले.
• नंतर ते स्वामी विरजानंद (Swami Virajanand) यांचे शिष्य झाले.
विचारधारा (Philosophy) :
• महर्षी दयानंद यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू वेदांवर आधारित सुधारणा हा होता.
• त्यांनी “वेदांकडे परत चला” हा संदेश दिला
• त्यांनी अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि मूर्तिपूजेचा विरोध केला
• वेद हेच खरे ज्ञानाचे स्रोत आहेत असे मानले
• जातीव्यवस्थेतील जन्माधारित भेदभावाला विरोध केला
• स्त्री शिक्षण आणि स्त्री सक्षमीकरणाला समर्थन दिले
• सत्य, नैतिकता आणि शिस्तबद्ध जीवनावर भर दिला
सामाजिक व धार्मिक योगदान :
✍️ स्वामी दयानंद यांनी 1875 मध्ये बॅाम्बे (आत्ताचे मुंबई) येथे ‘आर्य समाजा’ची स्थापना केली.
✍️ आर्य समाज ही वैदिक धर्माची एक सुधारणावादी चळवळ आहे आणि त्यांनीच 1876 मध्ये 'भारत भारतीयांसाठी' या तत्त्वावर स्वराज्याची हाक सर्वप्रथम दिली.
📖 आर्य समाजाच्या माध्यमातून त्यांनी -
• समाजसुधारणा आणि शिक्षणाचा प्रसार केला
• वेदाधारित विचारांचा प्रचार केला
• लोकांमध्ये तर्कशुद्ध विचार (Rational Thinking) वाढवला
• भारतीय समाजात स्वाभिमान व जागृती निर्माण केली
साहित्य योगदान :
महर्षी दयानंद यांनी अनेक महत्त्वाची ग्रंथ लिहिले:
• सत्यार्थ प्रकाश - त्यांचे सर्वात प्रसिद्ध व प्रभावी पुस्तक
• संस्कार विधी - संस्कारांवरील ग्रंथ
• ऋग्वेदादी भाष्य भूमिका - वेदांवरील भाष्य
✍️ त्यांनी वेदांचे ज्ञान सर्वसामान्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्यावर भर दिला.
मृत्यू :
• असे मानले जाते की - 1883 मध्ये जोधपूर येथे असताना त्यांना विषबाधा झाली.
• उपचारानंतरही त्यांचा 30 ऑक्टोबर 1883 रोजी अजमेर येथे निधन झाले.
🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : स्वामी दयानंद सरस्वती
• स्वामी दयानंद सरस्वती (1824–1883)
• मूळ नाव — मूलशंकर
• स्थापना — आर्य समाज (1875)
• मुख्य विचार — “वेदांकडे परत चला”
• प्रमुख ग्रंथ — सत्यार्थ प्रकाश
• कार्य — स्त्री शिक्षण, सामाजिक सुधारणा यावर भर
