Sharansthli Initiative

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जम्मू आणि काश्मीर प्रशासनाच्या ‘शरणस्थळी’ (Sharansthli) उपक्रमाचा मुख्य उद्देश काय आहे ?

1. पर्यटन वाढवणे

2. औद्योगिक विकास करणे

3. दहशतवादग्रस्त कुटुंबांचे पुनर्वसन करणे

4. शेतीला प्रोत्साहन देणे

उत्तर : दहशतवादग्रस्त कुटुंबांचे पुनर्वसन करणे

📰 बातमी काय ?

• जम्मू-काश्मीरचे नायब राज्यपाल श्री. मनोज सिन्हा (Lieutenant Governor) यांनी श्रीनगर येथे ‘शरणस्थळी’ उपक्रमांतर्गत दहशतवादात मृत्यू पावलेल्या व्यक्तींच्या 50 कुटुंबीयांना (Next of Kin) अनुकंपा नियुक्तीपत्रे (नोकरीची नियुक्ती पत्रे) दिली.

• हा उपक्रम दहशतवादग्रस्त कुटुंबांना आर्थिक आणि सामाजिक आधार देण्यासाठी राबवला जात आहे.

📚 संकल्पना स्पष्टता : अनुकंपा नियुक्ती (Compassionate Appointment) म्हणजे काय ?

• जेव्हा एखादा सरकारी कर्मचारी किंवा व्यक्ती अचानक मृत्यूमुखी पडतो, तेव्हा त्याच्या कुटुंबीयांना आर्थिक अडचणी टाळण्यासाठी नोकरी दिली जाते.

👉 येथे ही संकल्पना दहशतवादग्रस्त कुटुंबांपर्यंत विस्तारित करण्यात आली आहे.

📌 ‘शरणस्थळी’ म्हणजे काय ?

• ‘शरणस्थळी’ हा जम्मू-काश्मीर प्रशासनाचा पुनर्वसन (Rehabilitation) उपक्रम आहे.

• ‘शरणस्थळी’ हा दहशतवादामुळे आपले सदस्य गमावलेल्या कुटुंबांसाठी पुनर्वसन कार्यक्रम आहे. 

• या उपक्रमांतर्गत पीडितांच्या जवळच्या नातेवाईकांना अनुकंपा तत्त्वावर शासकीय नोकऱ्या दिल्या जातात. 

• उद्देश : बाधित कुटुंबांना उपजीविका पुन्हा उभारण्यास आणि सन्मानाने जगण्यास मदत करणे हा या उपक्रमाचा उद्देश आहे. 

• हा उपक्रम दहशतवादग्रस्तांच्या दुःखाची दखल घेतो आणि सरकारकडून संस्थात्मक पाठिंबा सुनिश्चित करतो.

⚙️ ‘शरणस्थळी’ उपक्रम कसा कार्य करतो ?

• पात्र कुटुंबीयांची ओळख पोलिस आणि नागरी प्रशासनाच्या मदतीने केली जाते.

• पात्र व्यक्तींना अनुकंपा तत्वावर (Compassionate Appointment) सरकारी नोकरी दिली जाते.

• अर्जांची पडताळणी करून योग्य लाभार्थ्यांना नोकरी देण्यात येते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• ‘शरणस्थळी’ – जम्मू-काश्मीर प्रशासनाचा पुनर्वसन उपक्रम

• उद्देश – दहशतवादग्रस्त कुटुंबांना सरकारी नोकरी देणे

• अनुकंपा नियुक्ती – आर्थिक सहाय्य + सामाजिक सन्मान

• अंमलबजावणी – पोलिस + नागरी प्रशासन समन्वय

• अलीकडील घटना – श्रीनगर येथे 50 जणांना नियुक्ती पत्रे वितरित

Dumpsite Remediation Accelerator Programme

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे सुरू करण्यात आलेला ‘डंपसाइट रेमेडिएशन अ‍ॅक्सिलरेटर प्रोग्राम’ कोणत्या योजनेअंतर्गत राबवला जातो ?

1. अमृत योजना

2. स्वच्छ भारत अभियान (ग्रामीण)

3. स्वच्छ भारत मिशन – शहरी 2.0

4. स्मार्ट सिटी मिशन

उत्तर : स्वच्छ भारत मिशन – शहरी 2.0

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारने शहरी भागातील जुने कचऱ्याचे डोंगर (Legacy Waste Dumpsites) हटवण्यासाठी डंपसाइट रेमेडिएशन अ‍ॅक्सिलरेटर प्रोग्राम (DRAP) सुरू केला आहे.

• हा उपक्रम नोव्हेंबर 2025 मध्ये सुरू करण्यात आला असून तो एक वर्षाच्या कालावधीसाठी आहे.

DRAP म्हणजे काय ?

• DRAP हा असा विशेष कार्यक्रम आहे, ज्याचा उद्देश शहरांमधील जुने कचरा साठे (Legacy Waste) लवकरात लवकर हटवणे हा आहे.

👉 “कचऱ्याचे डोंगर हटवून ती जमीन पुन्हा उपयोगात आणणे”

✍️ या प्रक्रियेनंतर त्या जागेचा वापर -

• उद्याने (Parks)

• सार्वजनिक सुविधा (Community Facilities)

• कचरा व्यवस्थापन प्रकल्प (Waste-Management Infrastructure) यासाठी केला जाऊ शकतो

🏛️ जबाबदार मंत्रालय : 

• हा उपक्रम गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालय (Ministry of Housing and Urban Affairs - MoHUA) यांच्याकडून राबवला जातो.

🔗 संबंधित योजना :

• हा उपक्रम स्वच्छ भारत मिशन – शहरी 2.0 (Swachh Bharat Mission – Urban 2.0) अंतर्गत राबवला जातो.

🎯 या उपक्रमाचा उद्देश काय आहे ?

• एका वर्षात 100% डंपसाइट साफ करणे

• जुना कचरा प्रक्रिया करून नवीन कचरा साठा तयार होऊ न देणे

• शहरांतील मौल्यवान जमीन परत मिळवणे

• पर्यावरण आणि सार्वजनिक आरोग्य सुधारणा

⚙️ हा उपक्रम कसा राबवला जातो ?

🎯 Zero Dumpsites लक्ष्य :

• या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश म्हणजे सप्टेंबर 2026 पर्यंत सर्व डंपसाइट हटवणे हा आहे.

• यामध्ये शहरांमधील कचऱ्याचे डोंगर पूर्णपणे नष्ट करण्यावर भर दिला जाणार आहे.

📍 मोठ्या डंपसाइट्सवर लक्ष :

• देशभरातील 202 शहरांमधील 214 मोठ्या डंपसाइट्सवर प्राधान्याने काम केले जाते, कारण याच ठिकाणी सुमारे 80% जुना कचरा साठा आहे.

💰 आर्थिक मदत (Fund Support) :

• कचरा प्रक्रिया वेगाने करण्यासाठी केंद्र सरकारकडून ₹550 प्रति टन इतकी आर्थिक मदत दिली जाते.

• यामुळे स्थानिक स्वराज्य संस्थांना (ULBs) काम जलद गतीने पूर्ण करता येते.

🤝 भागीदारी पद्धत (Partnership Model) :

• या उपक्रमात सार्वजनिक उपक्रम (PSU), स्वयंसेवी संस्था (NGO) आणि तांत्रिक भागीदार यांचा सहभाग असतो.

• यामुळे तांत्रिक कौशल्य आणि संसाधने एकत्र येऊन काम अधिक प्रभावीपणे केले जाते.

💻 तंत्रज्ञानाद्वारे देखरेख : 

• कामाची पारदर्शकता आणि प्रगती लक्षात ठेवण्यासाठी डिजिटल डॅशबोर्ड, GPS/RFID ट्रॅकिंग आणि दररोज अहवाल प्रणाली वापरली जाते.

• यामुळे कोणत्या ठिकाणी किती काम झाले हे सतत तपासता येते.

🧩 5P मॉडेल :

• या उपक्रमाची अंमलबजावणी ‘5P’ मॉडेलवर आधारित आहे.

• यामध्ये - 

1. राजकीय नेतृत्व (Political leadership)

2. सार्वजनिक निधी (Public financing)

3. भागीदारी (Partnerships)

4. लोकसहभाग (People’s participation)

5. प्रकल्प व्यवस्थापन (Project management)- या पाच घटकांचा समावेश होतो.

🌍 हा उपक्रम का महत्त्वाचा आहे ?

• माती, हवा आणि पाण्याचे प्रदूषण कमी होते

• कचऱ्याचे डोंगर हटवले जातात

• शहरी भागातील जमीन पुन्हा उपयोगात येते

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : डंपसाइट रेमेडिएशन अ‍ॅक्सिलरेटर प्रोग्राम (DRAP)

• DRAP → डंपसाइट साफसफाईसाठी विशेष कार्यक्रम

• मंत्रालय : गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालय

• संबंधित योजना → स्वच्छ भारत मिशन – शहरी 2.0

• उद्देश → 100% डंपसाइट क्लिअरन्स

• फोकस → 214 डंपसाइट्स (202 शहरे)

RASHTRAPATI BHAVAN HOSTS ‘PURPLE FEST’

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच राष्ट्रपती भवनात आयोजित 'पर्पल फेस्ट' महोत्सवाचा चा मुख्य उद्देश काय आहे ? 

1. समाजात महिलांना समजून घेणे, स्वीकृती देणे आणि त्यांचा समावेश वाढवणे.

2. समाजात ट्रान्सजेंडर लोकांना समजून घेणे, स्वीकृती देणे आणि त्यांचा समावेश वाढवणे.

3. समाजात दिव्यांग व्यक्तींना समजून घेणे, स्वीकृती देणे आणि त्यांचा समावेश वाढवणे.

4. समाजात वृद्ध व्यक्तींना समजून घेणे, स्वीकृती देणे आणि त्यांचा समावेश करणे.

उत्तर : समाजात दिव्यांग व्यक्तींना समजून घेणे, स्वीकृती देणे आणि त्यांचा समावेश वाढवणे.

बातमी काय ? 

• नवी दिल्ली येथे राष्ट्रपती भवनातील अमृत उद्यानात दिव्यांगजनांची प्रतिभा, कर्तृत्व आणि आकांक्षांचा गौरव करणारा, 'पर्पल फेस्ट' हा एक दिवसीय महोत्सव आयोजित करण्यात आला होता.

• या कार्यक्रमात टाटा पॉवर, अमेरिकन इंडिया फाउंडेशन, द हंस फाउंडेशन, टेक महिंद्रा फाउंडेशन आणि इतर प्रमुख भागधारकांसोबत अभूतपूर्व भागीदारी (Collaborations) देखील झाली. 

• ही भागीदारी शिक्षण, कौशल्य, रोजगार आणि सुलभतेवर लक्ष केंद्रित करून दिव्यांगजनांच्या जीवनात शाश्वत आणि चांगला बदल घडवण्यासाठी योगदान देईल. 

🧐 पर्पल फेस्ट महोत्सवाचे आयोजन कोणत्या मंत्रालयातर्फे करण्यात आले ? 

• भारत सरकारच्या सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालयातर्फे (Union Ministry of Social Justice and Empowerment) 

पर्पल फेस्ट महोत्सवाचे आयोजन करण्यात आले. 

🤔 पर्पल फेस्ट महोत्सवाचे उद्दिष्ट कोणते ? 

🤔 पर्पल फेस्ट महोत्सव का आयोजित करण्यात येतो ? 

• विविध प्रकारचे अपंगत्व आणि लोकांच्या जीवनावर होणाऱ्या त्याच्या परिणामांविषयी जनजागृती करणे.

• समाजात दिव्यांग व्यक्तींचा स्वीकार आणि समावेश याबद्दल समज वाढवणे, हे 'पर्पल फेस्ट' या महोत्सवाचे उद्दिष्ट आहे.

• पर्पल फेस्ट' हा दिव्यांग व्यक्तींच्या समावेश, सक्षमीकरण आणि समानतेच्या दिशेने एक महत्त्वाचा उपक्रम आहे.

पर्पल फेस्ट महोत्सवात आयोजित उपक्रम : 

• क्रीडा स्पर्धा

• डिजिटल समावेशन आणि उद्योजकता या विषयावरील कार्यशाळा

• अ‍ॅबिलिंपिक (अपंगांसाठी कौशल्य प्रदर्शन स्पर्धा)

• सृजनात्मक उपक्रम

• सांस्कृतिक कार्यक्रम