Maharashtra RTI Rules, 2026

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र व प्रशासन - कायदे, लोकशाही, हक्क व पारदर्शकता

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र शासनाने अधिसूचित केलेल्या 'महाराष्ट्र माहिती अधिकार नियम, 2026' नुसार RTI अर्जासाठी कमाल किती शब्दांची मर्यादा निश्चित करण्यात आली आहे ?

1. 100 शब्द

2. 150 शब्द

3. 250 शब्द

4. 500 शब्द

उत्तर : 150 शब्द

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्र शासनाने 'महाराष्ट्र माहिती अधिकार नियम, 2005' च्या काही तरतुदींमध्ये बदल करून नवीन 'महाराष्ट्र माहिती अधिकार नियम, 2026' अधिसूचित केले आहेत.

• या नवीन नियमांमधील शुल्कवाढ, अर्जावरील मर्यादा आणि इतर जाचक अटींमुळे माहिती अधिकार कार्यकर्ते, नागरी समाज संघटना आणि ज्येष्ठ समाजसेवक अण्णा हजारे यांनी या दुरुस्त्यांना तीव्र विरोध दर्शवला आहे.

📚📚 संदर्भ - GS - राज्यशास्त्र व प्रशासन

🧐 RTI कायदा, 2005: निर्मिती, उद्दिष्टे आणि अंमलबजावणी :

1) कायदा कधी संमत झाला आणि कधी लागू झाला ?

• संसदेत संमत - 15 जून 2005 रोजी राष्ट्रपतींची मंजुरी मिळाली.

• अंमलबजावणीची तारीख - 12 ॲाक्टोबर 2005 पासून हा कायदा देशभरात पूर्णपणे लागू करण्यात आला (ज्याला 'RTI Day' म्हणूनही ओळखले जाते).

2) कायद्याचे मुख्य उद्दिष्ट आणि व्याप्ती:

• उद्दिष्ट - सार्वजनिक प्राधिकरणांच्या (Public Authorities) कामात पारदर्शकता, उत्तरदायित्व (Accountability) आणणे आणि भ्रष्टाचाराला आळा घालणे.

• व्याप्ती - हा कायदा केंद्र सरकार, राज्य सरकार आणि स्थानिक स्वराज्य संस्था (महानगरपालिका, जिल्हा परिषद, इत्यादी) या सर्व संस्थांना लागू होतो.

✍️ RTI कायदा महत्त्वाची कलमे (Key Sections):

1) कलम 6(2) - माहिती मागणाऱ्या नागरिकाला माहिती मागण्याचे कारण देणे बंधनकारक नाही.

2) कलम 8(2) (Public Interest Overriding Clause) - जर गोपनीयतेपेक्षा जनहित (Public Interest) अधिक महत्त्वाचे असेल, तर कलम 8 अंतर्गत अपवाद असलेली माहिती देखील उघड केली जाऊ शकते.

3) कलम 22 (Non-obstante Clause) - RTI कायद्यातील तरतुदी इतर कोणत्याही परस्परविरोधी कायद्यांपेक्षा (उदा. Official Secrets Act, 1923) वरचढ (Override) ठरतात.

✍️ RTI सुधारणा कायदा, 2019 (2019 Amendment) - 

• या सुधारणेद्वारे केंद्रीय मुख्य माहिती आयुक्त (CIC) आणि माहिती आयुक्तांचा (ICs) कार्यकाळ, वेतन व सेवा शर्ती ठरवण्याचे पूर्ण अधिकार केंद्र सरकारकडे आले.

🤔 RTI द्वारे उघड झालेले प्रमुख घोटाळे - 

• आदर्श गृहनिर्माण संस्था घोटाळा (Adarsh Scam), 2G स्पेक्ट्रम घोटाळा, आणि राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धा घोटाळा (CWG Scam) उघड करण्यात RTI ची महत्त्वाची भूमिका होती.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Maharashtra RTI Rules 2026

• नवीन नियमांचे नाव → महाराष्ट्र माहिती अधिकार नियम, 2026

• बदललेला मूळ कायदा → महाराष्ट्र माहिती अधिकार नियम, 2005

• नवीन RTI अर्ज शुल्क → ₹30 (पूर्वी ₹10)

• प्रथम व द्वितीय अपील शुल्क → ₹50 आणि ₹100 (पूर्वी मोफत)

• अर्जाची कमाल शब्द मर्यादा → 150 शब्द

• अर्जातील विषयांची मर्यादा → एका अर्जात फक्त 1 विषय

• ओळखपत्राची अट → स्व-स्वाक्षरी केलेले फोटो ID अनिवार्य

World's Fastest Supercomputer

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - संगणक 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2026 मधील TOP500 यादीनुसार, 2.198 Exaflops चा अफाट वेग नोंदवत जगातील सर्वात वेगवान ठरलेला 'लाईनशाईन' (LineShine) हा महासंगणक (Supercomputer) कोणत्या देशाचा आहे ?

1. जपान

2. दक्षिण कोरिया

3. चीन

4. जर्मनी

उत्तर : चीन

📰 बातमी काय ?

• चीनच्या 'लाईनशाईन' (LineShine) या सुपरकॉम्प्युटरने अमेरिकेच्या सुपरकॉम्प्युटरला मागे टाकत जगातील सर्वात वेगवान सुपरकॉम्प्युटरच्या यादीत (TOP500 List) प्रथम क्रमांक पटकावला आहे.

• नॅशनल सुपरकॉम्प्युटिंग सेंटर, शेनझेन (Shenzhen) येथे स्थापित असलेल्या 'LineShine' ने 2.198 Exaflops चा अफाट वेग नोंदवला आहे.

🧐 LineShine सुपरकॉम्प्युटरचे मुख्य वैशिष्‍ट्य :

• हा सुपरकॉम्प्युटर प्रतिसेकंद 2 Quintillion (10¹⁸) पेक्षा जास्त गणना (Calculations) करतो.

• बहुतेक आधुनिक सुपरकॉम्प्युटर्स जादा वेगासाठी GPUs चा वापर करतात, परंतु LineShine संपूर्णपणे CPUs वर चालतो.

🧐 दुसऱ्या क्रमांकाचा सुपरकॉम्प्युटर कोणाचा ? 

• अमेरिकेचा 'एल कॅपिटन' (El Capitan) हा सुपरकॉम्प्युटर या यादीत दुसऱ्या स्थानावर गेला आहे.

• अमेरिका सरकार या सिस्टीमचा वापर मुख्यत्वे अण्वस्त्रांचे व्यवस्थापन आणि संशोधन विकासासाठी करते.

✍️ भारताची क्रमवारी आणि तुलना : 

• भारताचा सर्वात शक्तिशाली सुपरकॉम्प्युटर 'शक्ती क्लाउड' (Shakti Cloud) या TOP500 यादीत 32 व्या स्थानावर आहे.

• शक्ती क्लाउडची क्षमता 84.31 Petaflops इतकी आहे.

• चिनी सुपरकॉम्प्युटर LineShine हा भारताच्या सर्वात शक्तिशाली सिस्टीमपेक्षा सुमारे 26 पट जास्त वेगवान आहे.

🤔 सुपरकॉम्प्युटर म्हणजे काय आणि त्याची वैशिष्ट्ये ?

1) व्याख्या - अतीउच्च वेगाने आणि एकाच वेळी हजारो गुंतागुंतीच्या गणना करण्यासाठी डिझाइन केलेल्या संगणकाला सुपरकॉम्प्युटर म्हणतात.

2) मोजमाप एकक (Unit) - सुपरकॉम्प्युटरचा वेग FLOPS (Floating-Point Operations Per Second) मध्ये मोजला जातो.

3) पॅरेलल प्रोसेसिंग (Parallel Computing) - हजारो ते लाखो प्रोसेसर एकत्र येऊन एकाच वेळी अनेक कामे पूर्ण करतात.

4) अफाट साठवणूक - अत्यंत मोठ्या प्रमाणातील डेटा (Big Data) हाताळण्याची आणि त्यावर प्रक्रिया करण्याची क्षमता यात असते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Supercomputer Ranking

• जगातील सर्वात वेगवान सुपरकॉम्प्युटर → LineShine (चीन)

• LineShine ची क्षमता → 2.198 Exaflops

• LineShine ची वैशिष्‍ट्यपूर्ण रचना → संपूर्णपणे CPUs वर आधारित

• दुसऱ्या क्रमांकाचा सुपरकॉम्प्युटर → El Capitan (अमेरिका)

• भारताचा सर्वात शक्तिशाली सुपरकॉम्प्युटर → Shakti Cloud (जागतिक क्रमवारी: 32 वी)

• Shakti Cloud ची क्षमता → 84.31 Petaflops

Director of Intelligence Bureau 

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र व प्रशासन - अंतर्गत सुरक्षा , महत्त्वाच्या संस्था

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताची प्रमुख अंतर्गत गुप्तचर संस्था असणाऱ्या 'इंटेलिजन्स ब्युरो' (IB) च्या नवीन संचालकपदी कोणाची नियुक्ती करण्यात आली आहे ?

1 - सामंत गोयल

2 - प्रवीण कुमार

3 - प्रवीण सूद

4 - महेश दीक्षित

उत्तर : महेश दीक्षित

📰 बातमी काय ?

• केंद्र सरकारच्या कॅबिनेटच्या नियुक्ती समितीने (Appointments Committee of the Cabinet - ACC) 1993 च्या बॅचचे आयपीएस (IPS) अधिकारी महेश दीक्षित यांची 'इंटेलिजन्स ब्युरो' (IB) च्या संचालकपदी (Director of IB) नियुक्ती केली आहे.

• तपन कुमार डेका यांची जागा घेतील आणि त्यांचा कार्यकाळ 2 वर्षांचा असेल.

🤝 श्री. महेश दीक्षित यांचा परिचय :

• महेश दीक्षित हे आंध्र प्रदेश कॅडरचे (1993 बॅच) ज्येष्ठ आयपीएस (IPS) अधिकारी आहेत.

• ते व्यवसायाने वैद्यकीय डॉक्टर (Medical Doctor) असून त्यांनी जम्मू आणि काश्मीर, नागालँड व बिहारमध्ये गुप्तचर विभागाच्या अत्यंत संवेदनशील जबाबदाऱ्या सांभाळल्या आहेत.

✍️ इंटेलिजन्स ब्युरो (IB) ची रचना व कार्य:

• मंत्रालय - IB हे गृह मंत्रालय (Ministry of Home Affairs) अंतर्गत कार्य करते.

• मुख्य कार्य - ही भारताची मुख्य अंतर्गत गुप्तचर यंत्रणा (Internal Intelligence Agency) आहे. दहशतवादविरोधी कारवाया, देशांतर्गत सुरक्षा, आणि महत्त्वाची पायाभूत सुविधा (विशेषतः विमान वाहतूक) सुरक्षित ठेवणे हे याचे मुख्य काम आहे.

• सुरक्षा तपासणी (Security Clearances) - न्यायाधीश, मुत्सद्दी (Diplomats) आणि इतर महत्त्वाच्या व्यक्तींच्या नियुक्तीपूर्वी पार्श्वभूमी तपासणी (Background Checks) IB द्वारे केली जाते.

📜 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी (Historical Background):

• IB ची पाळेमुळे ब्रिटिश काळातील आहेत. 

• 1887 मध्ये स्थापन झालेल्या 'सेंट्रल स्पेशल ब्रांच' (Central Special Branch) कडे या संस्थेचे मूळ जोडले जाते.

• काही नोंदींनुसार 1885 मध्ये मेजर जनरल सर चार्ल्स मेटकाफ मॅकग्रेगर यांनी स्थापन केलेल्या गुप्तचर घटकाशीही याचा संबंध जोडला जातो.

⚔️ IB विरुद्ध R&AW मधील फरक :

• IB (Intelligence Bureau) - केवळ देशांतर्गत गुप्तचर माहितीवर लक्ष केंद्रित करते (गृह मंत्रालयांतर्गत).

• R&AW (Research and Analysis Wing) - 1968 मध्ये स्थापन झालेली भारताची परदेशी / बाह्य गुप्तचर यंत्रणा आहे (पंतप्रधान कार्यालयांतर्गत).

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Intelligence Bureau (IB)

• नवीन IB संचालक → महेश दीक्षित (1993 IPS बॅच, आंध्र प्रदेश कॅडर)

• नव्या संचालकांचा कार्यकाळ → 2 वर्षे

• IB चे संबंधित मंत्रालय → गृह मंत्रालय

• मुख्य स्वरूप → अंतर्गत गुप्तचर यंत्रणा (Internal Security)

• स्थापना वर्ष / मूळ → 1887 (सेंट्रल स्पेशल ब्रांच)