What is Kavach 4.0

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय रेल्वेच्या ‘कवच 4.0’ प्रणालीबाबत खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. ही परदेशातून आयात केलेली सुरक्षा प्रणाली आहे.

2. ही भारताची स्वदेशी स्वयंचलित ट्रेन संरक्षण प्रणाली आहे.

3. ती फक्त मेट्रो रेल्वेसाठी वापरली जाते.

4. ती फक्त सिग्नलिंग मॉनिटर करते, वेग नियंत्रण करत नाही.

उत्तर : ही भारताची स्वदेशी स्वयंचलित ट्रेन संरक्षण प्रणाली आहे.

📰 बातमी काय ?

• भारतीय रेल्वेने एका दिवसात विक्रमी 472.3 रूट किमी ‘कवच 4.0’ प्रणाली चालू केली.

• ही आतापर्यंतची एका दिवसातील आणि महिन्यातील सर्वाधिक अंमलबजावणी आहे.

• यामुळे एकूण 1,306.3 रूट किमी वर कवच 4.0 प्रणाली लागू झाली असून ती पश्चिम, उत्तर आणि पूर्व-मध्य रेल्वेसह पाच रेल्वे झोनमध्ये कार्यरत आहे.

🚆 कवच (Kavach) म्हणजे काय ?

• कवच ही भारताची स्वदेशी स्वयंचलित ट्रेन संरक्षण प्रणाली (Automatic Train Protection System) आहे.

• ती 2012 पासून ट्रेन टक्कर टाळण्याची व्यवस्था (Train Collision Avoidance System) म्हणून विकसित झाली आणि नंतर तिला ‘कवच’ (अर्थ – संरक्षण कवच) असे नाव देण्यात आले.

🔹 कवच 4.0 काय आहे ?

• कवच 4.0 ही या प्रणालीची सर्वात प्रगत (Advanced) आवृत्ती आहे.

• ही पूर्वीच्या आवृत्त्यांवर आधारित सुधारित तंत्रज्ञानासह विकसित करण्यात आली आहे.

⚙️ कवच 4.0 ची रचना व उपयुक्तता :

🔹 भारतीय परिस्थितीस अनुरूप : 

• भारताच्या उच्च घनतेच्या (High-Density) आणि बहु-लाइन रेल्वे नेटवर्कसाठी (Multi-Line Railway Network) डिझाइन

• विद्यमान सिग्नलिंग व इंटरलॉकिंग प्रणालीशी सुसंगत

• जलद प्रतिसाद (Faster Response) व अधिक विश्वसनीयता

🛰️ तांत्रिक आधार :

👉 या कवच प्रणालीमध्ये पुढील तंत्रज्ञानांचा समावेश आहे - 

• मायक्रोप्रोसेसर

• Global Positioning System (GPS)

• रेडिओ कम्युनिकेशन

✍️ ही प्रणाली ट्रेनची स्थिती, वेग आणि सिग्नल स्थिती सतत मॉनिटर करते.

🛑 कवच प्रणाली सुरक्षा कार्ये (Safety Functions) :

🚦 Signal Passing at Danger (SPAD) टाळते

🚄 जास्त वेग (Overspeeding) नियंत्रित करते

🚨 टक्कर होण्याची शक्यता असल्यास स्वयंचलित ब्रेक लावते

🌫 कमी दृश्यमानता किंवा खराब हवामानात सुरक्षित संचालन सुनिश्चित करते

🚧 चुकीच्या दिशेने हालचाल (Wrong-Direction Movement) असल्यास इशारा देते

🚦 लेव्हल क्रॉसिंग गेट स्थितीची माहिती देते

🏅 सुरक्षा मानक :

• कवच प्रणाली Safety Integrity Level (SIL)-4 या सर्वोच्च आंतरराष्ट्रीय रेल्वे सुरक्षा मानकांनुसार विकसित आहे.

• तिला Research Designs and Standards Organisation (RDSO) ची मान्यता आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : कवच 4.0

• कवच → स्वदेशी Automatic Train Protection system

• सुरुवात → 2012 (TCAS म्हणून)

• नवीन आवृत्ती → Kavach 4.0

• विक्रमी अंमलबजावणी → 472.3 रूट किमी (एका दिवसात)

• एकूण कव्हरेज → 1,306.3 रूट किमी

• सुरक्षा स्तर → Safety Integrity Level (SIL)-4

• मान्यता संस्था → RDSO

Jhodia Community and Soura Language

Subject : GS - राज्यशास्त्र - अनुसूचित जमाती, कलम 342

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ओडिशा सरकारने कोणत्या समुदायाला अनुसूचित जमाती (ST) यादीत समाविष्ट करण्याचा प्रस्ताव केंद्राकडे पाठवला होता, जो ORGI ने पाठिंबा न देता राज्याकडे परत पाठवला ?

1. डोंगरिया कोंध

2. भुईयां

3. झोडिया

4. बोंडा

उत्तर : झोडिया (Jhodia)

📰 बातमी काय ?

• अलीकडे ओडिशा सरकारने झोडिया समुदायाला अनुसूचित जमाती (ST) यादीत समाविष्ट करण्याचा आणि सौरा (Soura) भाषेला आठव्या अनुसूचीमध्ये स्थान देण्याचा प्रस्ताव पाठवला होता.

• मात्र केंद्र सरकारने लोकसभेत स्पष्ट केले की रजिस्ट्रार जनरल ऑफ इंडिया (ORGI) यांनी या प्रस्तावाला समर्थन दिले नाही. 

• त्यामुळे हा प्रस्ताव राज्य सरकारकडे पुन्हा विचारासाठी पाठवण्यात आला आहे.

🏞️ झोडिया (Jhodia) समुदाया बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

🔎 भौगोलिक क्षेत्र :

• झोडिया (झोडिया परजा) समुदाय प्रामुख्याने ओडिशातील कोरापुट, रायगडा आणि कालाहांडी जिल्ह्यांत आढळतो.

📜 ऐतिहासिक स्थिती : 

• पूर्वी झोडिया समुदायाला परजा (Paroja) जमाती सारखे मानले जात होते. 

• त्यामुळे 1997 पर्यंत त्यांना अनुसूचित जमाती (Schedule Tribe) साठीचे लाभ मिळत होते.

⚖️ सध्याची समस्या : 

• 1997 नंतर स्वतंत्र ओळख नोंदली गेल्यामुळे झोडिया समुदायाला आता अनुसूचित जमाती (ST) साठीचे लाभ मिळत नाही तसेच त्यासाठी त्यांना अनेक अडचणी निर्माण झाल्या. 

• त्यामुळे झोडिया समुदायाला पुन्हा ST यादीत समाविष्ट करण्याची मागणी ते करत आहे.

📉 झोडिया समुदायाची सामाजिक-आर्थिक स्थिती : 

• भौगोलिकदृष्ट्या दुर्गम भागात वास्तव

• उपजीविका प्रामुख्याने मागासलेली आणि केवळ उपजिविकेसाठी शेती (Subsistence Agriculture) करतात आणि जंगलावर अवलंबून आहे.

• शैक्षणिक आणि आर्थिक मागासलेपण

🗣️ सौरा (Soura / Saora) भाषे बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• सौरा भाषा ही सौरा (Saora) जमातीद्वारे बोलली जाते.

• सौरा भाषा ऑस्ट्रोएशियाटिक (मुंडा) भाषा कुटुंबातील आहे.

✍️ लिपी : 

• सोरंग सोमपेंग (Sorang Sompeng) ही सौरा भाषेची स्वतंत्र लिपी आहे.

• ही लिपी 1936 मध्ये मंगेई गोमांगो (Mangei Gomango) यांनी विकसित केली.

🏛️ आठवी अनुसूची संदर्भ : 

• सौरा भाषा सध्या भारतीय संविधानाच्या आठव्या अनुसूचीमध्ये समाविष्ट नाही.

• त्यामुळे तिला अधिकृत मान्यता, शैक्षणिक पाठबळ आणि संवर्धनासाठी मदत मिळण्यासाठी अडचणी येतात.

📖 आठवी अनुसूची म्हणजे काय ?

📖 What is the 8th Schedule ?

• भारतीय संविधानातील आठवी अनुसूचीमध्ये सध्या 22 भाषा समाविष्ट आहेत.

• या भाषांना अधिकृत मान्यता, UPSC परीक्षा माध्यम, साहित्य अकादमी समर्थन इ. लाभ मिळतात.

🏛 अनुसूचित जमाती (Schedule Tribe) यादी – घटनात्मक आधार

📌 घटनात्मक तरतूद :

• अनुसूचित जमातींची यादी भारतीय संविधानाच्या कलम 342 अंतर्गत जाहीर केली जाते.

🔹 कलम 342(1) :

• राष्ट्रपती, संबंधित राज्याच्या राज्यपालांशी सल्लामसलत करून, त्या राज्य/केंद्रशासित प्रदेशासाठी कोणत्या जमाती ST म्हणून घोषित करायच्या ते अधिसूचित करतात.

🔹 कलम 342(2) :

• एकदा यादी जाहीर झाल्यानंतर त्यात समावेश किंवा वगळणे फक्त संसदेमार्फत कायद्यानेच करता येते.

🔹 टप्पा 1: राज्य सरकारची शिफारस : 

• संबंधित राज्य सरकार प्रस्ताव तयार करून केंद्रीय आदिवासी कार्य मंत्रालयाकडे (Ministry of Tribal Affairs) पाठवते.

🔹 टप्पा 2: रजिस्ट्रार जनरल ऑफ इंडिया (ORGI) तपासणी :

• Office of the Registrar General of India (ORGI) संस्था सामाजिक-ऐतिहासिक व लोकसंख्याशास्त्रीय माहितीची पडताळणी करते.

• तो आपले मत (approval / non-approval) देतो.

🔹 टप्पा 3: राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग (NCST) :

• ORGI च्या मतानंतर प्रस्ताव NCST कडे पाठवला जातो.

• आयोग आपली शिफारस देतो.

🔹 टप्पा 4: केंद्रीय मंत्रिमंडळाचा निर्णय :

• सर्व शिफारशींचा विचार करून प्रस्ताव केंद्रीय मंत्रिमंडळासमोर ठेवला जातो.

• मंत्रिमंडळ मान्यता दिल्यास पुढील विधायी प्रक्रिया सुरू होते.

🔹 टप्पा 5: संसदेमध्ये विधेयक (Amendment Bill) :

• संबंधित राज्यासाठी ST यादीत बदल करण्यासाठी संसदेत विधेयक सादर केले जाते.

• लोकसभा आणि राज्यसभा दोन्ही सभागृहांची मंजुरी आवश्यक.

🔹 टप्पा 6: राष्ट्रपतींची संमती (Presidential Assent) :

• संसदेमार्फत विधेयक मंजूर झाल्यानंतर राष्ट्रपतींची संमती मिळते.

• त्यानंतरच तो बदल कायदेशीरदृष्ट्या लागू होतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : झोडिया समुदाय

• झोडिया (Jhodia Paraja) → ओडिशा

• सौरा भाषा → ऑस्ट्रोएशियाटिक (मुंडा) कुटुंब

• सोरंग सोमपेंग लिपी → 1936, मंगेई गोमांगो यांनी विकसित केली.

• कलम 342 → अनुसूचित जमातींची यादी

• ORGI → जात/जमात ओळख पडताळणीतील महत्त्वाची संस्था

• आठवी अनुसूची → सध्या 22 भाषा

‘Vande Mataram’ Safe Coast Prosperous India Cyclothon 2026

Subject : GS - महाराष्ट्र चालू घडामोडी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘वंदे मातरम्’ सुरक्षित तटम् समृद्ध भारतम् सायक्लोथॉन 2026’ या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश काय आहे ?

1. पर्यटन प्रोत्साहनासाठी किनारी प्रचार मोहीम

2. किनारी भागात क्रीडा स्पर्धा आयोजित करणे

3. किनारी सुरक्षेबाबत जनजागृती व राष्ट्रीय एकात्मता मजबूत करणे

4. नौदल भरतीसाठी प्रचार करणे

उत्तर : किनारी सुरक्षेबाबत जनजागृती व राष्ट्रीय एकात्मता मजबूत करणे

📰 बातमी काय ?

• CISF कडून आपल्या 27 वर्षांच्या गौरवशाली सेवेच्या निमित्ताने आणि ‘वंदे मातरम्’ गीताच्या 150 वर्षांच्या गौरवार्थ ‘वंदे मातरम्’ सुरक्षित तटम् समृद्ध भारतम् सायक्लोथॉन 2026’ या उपक्रमाचे आयोजन करण्यात आले आहे.

• या अंतर्गत 65 सायकलपटूंचा चमू 10 ते 14 फेब्रुवारी 2026 दरम्यान राज्यातील किनारी मार्गाने प्रवास करणार आहे. 

• 10 फेब्रुवारी 2026 रोजी हे पथक जुचंद्र (ता. वसई, जि. पालघर) येथे राज्यात प्रवेश करणार आहे.

🏛 हा उपक्रम कोण आयोजित करत आहे ? 

• हा उपक्रम केंद्रीय सशस्त्र पोलिस दलाकडून (Central Industrial Security Force - CISF) आयोजित करण्यात आला आहे.

• CISF हे देशातील महत्त्वाच्या औद्योगिक प्रकल्प, विमानतळ, बंदरे आणि धोरणात्मक ठिकाणांची सुरक्षा करण्यासाठी जबाबदार दल आहे.

🚴‍♂️ या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश काय ?

• या सायक्लोथॉनचा मुख्य उद्देश भारताच्या किनारपट्टी भागात सुरक्षा संदर्भात जनजागृती निर्माण करणे हा आहे.

• विशेषतः किनारी प्रदेशात होणारी अमली पदार्थांची वाहतूक, शस्त्रास्त्रे व स्फोटकांची तस्करी यांसारख्या धोक्यांबद्दल नागरिकांना जागरूक करणे यावर भर देण्यात येणार आहे.

• तसेच मजबूत किनारी सुरक्षा यंत्रणेत नागरिकांचा सहभाग वाढवणे आणि राष्ट्रीय एकात्मतेचा संदेश देणे हा देखील या उपक्रमाचा हेतू आहे.

🌊 उपक्रम आणि किनारी सुरक्षेचे महत्त्व काय ?

• किनारी भागातून बेकायदेशीर हालचाली, तस्करी आणि सुरक्षेला धोका निर्माण होण्याची शक्यता असते.

• म्हणूनच किनारी राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये सुरक्षा यंत्रणा बळकट करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

• या सायक्लोथॉनद्वारे भारताच्या 9 किनारी राज्ये आणि 4 केंद्रशासित प्रदेशांमधील किनारपट्टीवर प्रवास करून जनजागृती केली जाणार आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• उपक्रम – ‘वंदे मातरम्’ सुरक्षित तटम् समृद्ध भारतम् सायक्लोथॉन 2026

• आयोजन – केंद्रीय औद्योगिक सुरक्षा दल (CISF)

• निमित्त – 27 वर्षांची सेवा + ‘वंदे मातरम्’ 150 वर्षे

• कालावधी – 10 ते 14 फेब्रुवारी 2026

• 65 सायकलपटूंचा सहभाग

• 9 किनारी राज्ये + 4 केंद्रशासित प्रदेश

• उद्देश – किनारी सुरक्षा जनजागृती व राष्ट्रीय एकात्मता