e-SafeHER Cyber Security Awareness Programme

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच सुरू करण्यात आलेला ‘e-SafeHER’ सायबर सुरक्षा जागरूकता उपक्रम मुख्यतः कोणासाठी सुरू करण्यात आला आहे ?

1. शालेय विद्यार्थी

2. शेतकरी

3. ग्रामीण महिला

4. सरकारी कर्मचारी

उत्तर : ग्रामीण महिला

📰 बातमी काय ?

• ग्रामीण भागातील महिलांना सुरक्षित डिजिटल व्यवहार आणि सायबर सुरक्षेबाबत जागरूक करण्यासाठी e-SafeHER सायबर सुरक्षा जागरूकता उपक्रम (‘e-SafeHER Cyber Security Awareness Programme’) सुरू करण्यात आला आहे.

💻 ‘e-SafeHER’ सायबर सुरक्षा जागरूकता कार्यक्रम म्हणजे काय ?

• ‘e-SafeHER’ हा ग्रामीण भागातील महिलांना डिजिटल युगात सुरक्षित करण्यासाठी आणि त्यांच्यात सायबर साक्षरता वाढवण्यासाठी सुरू करण्यात आलेला उपक्रम आहे.

• यात डिजिटल व्यवहार, ऑनलाइन फसवणूक, सायबर धोके आणि सुरक्षित इंटरनेट वापर याबाबत महिलांना प्रशिक्षण दिले जाणार आहे.

• उद्देश - या उपक्रमाचा उद्देश सुमारे 10 लाख महिलांना डिजिटल जगात सुरक्षितपणे सहभागी होण्यासाठी सक्षम करणे हा आहे.

🏛️ हा उपक्रम कोण राबवत आहे ?

• प्रायोजक मंत्रालय : इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (MeitY).

• अंमलबजावणी संस्था : C-DAC (सेंटर फॉर डेव्हलपमेंट ऑफ ॲडव्हांस्ड कॉम्प्युटिंग) आणि 'रिलायन्स फाउंडेशन'.

📍 सुरुवात कुठून होणार ?

• या उपक्रमाची सुरुवात मध्य प्रदेश आणि ओडिशा येथून होणार असून पुढील टप्प्यांमध्ये संपूर्ण देशभर विस्तार केला जाणार आहे.

👩‍💻 ‘Cyber Sakhi’ संकल्पना काय आहे?

✍️ या कार्यक्रमाची वैशिष्ट्ये (Key Features) कोणती ?

1) सायबर सखी (Cyber Sakhis) - या कार्यक्रमांतर्गत प्रशिक्षित महिलांना 'सायबर सखी' म्हटले जाईल. या महिला आपल्या समुदायामध्ये डिजिटल सुरक्षिततेचा प्रसार करतील.

2) समुदाय-आधारित दृष्टिकोन - महिला बचत गटांच्या (SHGs) माध्यमातून हा कार्यक्रम राबवला जाईल, जेणेकरून तो तळागाळापर्यंत पोहोचू शकेल.

3) शाश्वत मॉडेल - नवीन पायाभूत सुविधा निर्माण करण्याऐवजी, सध्या असलेल्या महिला सक्षमीकरण आणि डिजिटल साक्षरता कार्यक्रमांमध्येच याचे एकत्रीकरण केले जाईल.

🎯 e-SafeHER सायबर सुरक्षा जागरूकता कार्यक्रमाचे महत्त्व आणि उद्दिष्टे (Significance & Objectives) : 

• समावेशकता - ग्रामीण महिलांना सुरक्षितपणे डिजिटल व्यवहारांत सहभागी करून घेणे.

• डिजिटल आत्मविश्वास - ऑनलाइन व्यवहार करताना होणारी फसवणूक टाळणे आणि महिलांचा आत्मविश्वास वाढवणे.

• लास्ट-माईल कनेक्टिव्हिटी - दुर्गम भागातील महिलांपर्यंत सायबर सुरक्षेचे ज्ञान पोहोचवणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• e-SafeHER — सायबर सुरक्षा जनजागृती कार्यक्रम

• लक्ष्य — ग्रामीण महिला

• उद्देश — सुरक्षित डिजिटल व्यवहार व सायबर जागरूकता

• टार्गेट — 10 लाख महिला

• सायबर सखी — सायबर सुरक्षा मार्गदर्शक महिला

• मंत्रालय — इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (MeitY)

Subansiri Lower Hydroelectric Project

📚 Subject : GS - भूगोल - नदी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'सुवर्णसिरी नदी' (Gold River) म्हणून ओळखली जाणारी सुबनसिरी नदी खालीलपैकी कोणत्या नदीची उपनदी आहे ?

1. गंगा

2. सिंधू

3. ब्रह्मपुत्रा

4. गोदावरी

उत्तर : ब्रह्मपुत्रा

📰 बातमी काय ?

• आसाम आणि मेघालय राज्यांनी सुबनसिरी लोअर जलविद्युत प्रकल्पा'च्या (Subansiri Lower Hydroelectric Project) केंद्रीय कोट्या मधून अतिरिक्त वीज खरेदी करण्यास नकार दिला आहे.

• कारण म्हणजे या प्रकल्पातील वीज दर खूप वाढले असून, इतर स्वस्त ऊर्जा पर्याय उपलब्ध आहेत.

⚡ Subansiri Lower Hydroelectric Project म्हणजे काय ?

• Subansiri Lower Hydroelectric Project हा भारतातील सर्वात मोठ्या जलविद्युत प्रकल्पांपैकी एक आहे.

• हा प्रकल्प 2003 मध्ये मंजूर करण्यात आला असून, तो सुबनसिरी नदीवर आसाम आणि अरुणाचल प्रदेश यांच्या सीमेवर आहे.

• या प्रकल्पाची एकूण क्षमता 2000 मेगावॅट आहे. 

• हा “Run-of-the-River” प्रकारचा प्रकल्प आहे, म्हणजे मोठे जलसाठे न करता नदीच्या प्रवाहावर आधारित वीज निर्मिती होते.

• सध्या या प्रकल्पातील 8 पैकी फक्त 3 युनिट्स कार्यरत आहेत.

💰 वीज दराचा मुद्दा : 

• या प्रकल्पाचे बांधकाम 2011 ते 2019 या काळात थांबले होते, त्यामुळे खर्च मोठ्या प्रमाणात वाढला.

• याचा परिणाम असा झाला की वीज दर - 

👉 पूर्वी 2 रुपये प्रति युनिटपेक्षा कमी होता

👉 आता 7.70 रुपये प्रति युनिटपेक्षा जास्त झाला आहे

✍️ हा दर राष्ट्रीय सरासरी जलविद्युत दर - 3.15रुपये प्रति युनिट पेक्षा खूप जास्त आहे.

• म्हणूनच राज्यांनी हा वीजपुरवठा महाग असल्याचे सांगून नाकारला आहे.

🌊 सुबनसिरी नदी बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• सुबनसिरी नदी ही ब्रह्मपुत्रेची सर्वात मोठी उपनदी आहे.

• तिचा उगम तिबेट (चीन) येथे होतो आणि ती अरुणाचल प्रदेश व आसाममधून वाहत ब्रह्मपुत्रेत मिळते.

• “सुबनसिरी” या नावाचा अर्थ ‘सोन्याची नदी’ असा होतो, कारण पूर्वी तिच्या पात्रात सोन्याचे कण आढळत होते.

🌍 पर्यावरणीय आणि धोरणात्मक महत्त्व : 

• ही नदी 'इंडो-बर्मा जैवविविधता हॉटस्पॉट'चा (Indo-Burma biodiversity hotspot) भाग असून त्यामुळे जैवविविधतेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची आहे.

• तसेच गंगेतील डॉल्फिन (Ganges River Dolphin) ही दुर्मिळ प्रजाती येथे आढळतात.

• या नदीमध्ये जलविद्युत निर्मितीची मोठी क्षमता आहे, त्यामुळे ईशान्य भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी ती महत्त्वाची आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स

• सुबनसिरी जलविद्युत प्रकल्प — 2000 MW 

• प्रकार — Run-of-the-River

• स्थान — आसाम–अरुणाचल सीमा

• मंजुरी — 2003

• सुबनसिरी नदी - ब्रह्मपुत्रेची सर्वात मोठी उपनदी 

• सुबनसिरी नदी - 'इंडो-बर्मा जैवविविधता हॉटस्पॉट'चा भाग

Rongali Bihu

📚 Subject : GS - इतिहास- कला आणि संस्कृती, सण आणि उत्सव 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'रोंगाली बिहू' हा आसाममधील प्रमुख सणांपैकी एक आहे जो ------- महिन्यात साजरा केला जातो.

(SSC GD, SSC CHSL 2020)

1. मार्च

2. एप्रिल

3. जून

4. ऑक्टोबर

उत्तर : एप्रिल

बातमी काय ?

• पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी यांनी रोंगाली बिहू निमित्त जनतेला शुभेच्छा दिल्या.

• आसाममध्ये 14 ते 20 एप्रिल 2026 दरम्यान रोंगाली बिहू सण साजरा केला जात आहे.

रोंगाली बिहू सणा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• रोंगाली बिहू ला बोहाग बिहू म्हणूनही ओळखले जाते.

• हा सण वसंत ऋतूच्या आगमनाचे प्रतीक आहे.

• "रोंगाली" हे नाव 'रोंग' या शब्दापासून आले आहे, ज्याचा अर्थ आनंद किंवा उत्सव असा होतो.

• हा सण आसामी नवीन वर्ष आणि कृषी हंगामाची सुरुवात म्हणून संपूर्ण आसाममध्ये साजरा केला जातो.

• या उत्सवात बिहू नृत्य पारंपारिक वाद्यांच्या तालावर सादर केले जाते.

• हा सण पेरणीच्या हंगामाच्या सुरुवातीला साजरा केला जातो, जेव्हा शेतकरी नवीन पिकांसाठी जमीन तयार करतात.

आसाममध्ये बिहू सण वर्षातून किती वेळा साजरा केला जातो ?

(SSC CGL 2023)

• बिहू हा आसामचा अधिकृत सण आहे, जो वर्षातून तीनदा साजरा केला जातो.

1) रोंगाली बिहू किंवा बोहाग बिहू :

• एप्रिलमध्ये साजरा केला जातो.

• आसामी नवीन वर्ष, पेरणीच्या हंगामाच्या सुरुवातीला साजरा केला जातो

2) काटी बिहू किंवा कोंगाली बिहू : 

• ऑक्टोबरमध्ये साजरा केला जातो.

• कापणीच्या हंगामाच्या मध्यात, चांगल्या कापणीसाठी प्रार्थना करतात.

3) माघ बिहू किंवा भोगली बिहू :

• जानेवारीमध्ये साजरा केला जातो.

• आसामचा पीक कापणी चा म्हणजेच सुगीचा सण आहे.

• हा सण चांगल्या पिकासाठी देवांचे आभार मानतो.