Responsible Nations Index

Subject : GS - निर्देशांक (Index)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) Responsible Nations Index (RNI) कोणत्या संस्थेद्वारे सुरू करण्यात येणार आहे ?

1. World Economic Forum

2. United Nations Development Programme

3. World Intellectual Foundation (WIF)

4. World Bank

उत्तर : World Intellectual Foundation (WIF)

🗞️ बातमी काय ?

• World Intellectual Foundation (WIF) ही संस्था जवाहरलाल नेहरू युनिव्हर्सिटी (JNU), IIM मुंबई, आणि डॉ. आंबेडकर इंटरनॅशनल सेंटर यांच्या सहकार्याने Responsible Nations Index (RNI) हा नवीन जागतिक निर्देशांक सुरू करत आहे.

• हा निर्देशांक देशांचे मूल्यमापन केवळ GDP, आर्थिक ताकद किंवा लष्करी शक्तीच्या आधारे न करता, मूल्याधिष्ठित (values-based) दृष्टिकोनातून करण्याचा प्रयत्न करतो.

🔍 मूळ संकल्पना :

• आतापर्यंत बहुतेक जागतिक निर्देशांक देशांची प्रगती आर्थिक उत्पादन, सत्ता किंवा सामर्थ्य यावर मोजतात.

• Responsible Nations Index याला पर्याय देत विचारतो की –

➡️ एखादा देश आपल्या नागरिकांबाबत, पर्यावरणाबाबत आणि जागतिक समुदायाबाबत किती जबाबदार आहे?

🎯 Responsible Nations Index म्हणजे काय ?

➡️ Responsible Nations Index (RNI) हा जागतिक रँकिंग फ्रेमवर्क आहे जो देशांचे मूल्यांकन खालील आधारांवर करतो:

• नागरिकांचा सन्मान व कल्याण

• पर्यावरण संरक्षण व हवामान कृती

• जागतिक शांतता व आंतरराष्ट्रीय सहकार्य

🧭 या निर्देशांकाचे मुख्य उद्दिष्ट (Aim) कोणते ?

• जागतिक तुलना आर्थिक किंवा शक्ती-केंद्रित न ठेवता, मानवी प्रतिष्ठा, शाश्वत विकास आणि आंतरराष्ट्रीय जबाबदारी यांवर आधारित करणे.

🧩 मुख्य वैशिष्ट्ये :

• जगातील 154 देशांचा समावेश

• पारदर्शक व जागतिक स्तरावरील डेटावर आधारित

• धोरणनिर्मितीसाठी उपयुक्त (policy-relevant) रचना

• तीन मूलभूत जबाबदारीच्या परिमाणांवर आधारित मूल्यांकन

RNI चे तीन प्रमुख परिमाण कोणते ?

1️⃣ अंतर्गत जबाबदारी (Internal Responsibility) :

👉 देश आपल्या लोकांची काळजी किती चांगल्या पद्धतीने घेतो?

• यामध्ये हे पाहिले जाते की –

• नागरिकांना सन्मानाने जगता येते का?

• न्याय सर्वांसाठी समान आहे का?

• आरोग्य, शिक्षण, रोजगार यांसारख्या मूलभूत सुविधा सर्वांपर्यंत पोहोचतात का?

2️⃣ पर्यावरणीय जबाबदारी (Environmental Responsibility) :

👉 देश निसर्गाचे संरक्षण करतो की नष्ट करतो?

• यामध्ये लक्ष दिले जाते की –

• हवामान बदल रोखण्यासाठी ठोस पावले उचलली जातात का?

• जंगल, पाणी, जमीन यांसारखी नैसर्गिक साधने जपली जातात का?

• विकास करताना पुढच्या पिढ्यांचा विचार केला जातो का?

3️⃣ बाह्य जबाबदारी (External Responsibility) :

👉 देश जगाशी कसा वागतो?

• यामध्ये तपासले जाते की –

• देश शांततेसाठी प्रयत्न करतो का?

• इतर देशांशी सहकार्याची भूमिका घेतो का?

• वाद, संघर्ष टाळण्यासाठी संयम व संवाद वापरतो का?

🌍 Responsible Nations Index चे जागतिक महत्त्व (Significance) :

• GDP-केंद्रित विकास संकल्पनेला नैतिक पर्याय देतो

• देशांना मानवी विकास + पर्यावरण + शांतता याकडे लक्ष देण्यास प्रवृत्त करतो

• SDGs, हवामान करार आणि मानवाधिकार उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• निर्देशांक: Responsible Nations Index (RNI)

• सुरू करणारी संस्था: World Intellectual Foundation (WIF)

• सहकार्य संस्था: JNU, IIM Mumbai, Dr Ambedkar International Centre

• देशांचा समावेश: 154

• दृष्टिकोन: नैतिक व जबाबदारी-केंद्रित (Values-based)

Lokpal Foundation Day 

Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र, वैधानिक संस्था

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच भारताचा लोकपाल वर्धापन दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?

1. 2 जानेवारी 

2. 10 जानेवारी

3. 16 जानेवारी

4. 26 जानेवारी

उत्तर : 16 जानेवारी

बातमी काय आहे ? 

• ‘भारताच्या लोकपालांच्या वर्धापन दिन समारंभाचे १६ जानेवारी 2026 रोजी नवी दिल्लीत आयोजन करण्यात आले.

भारताच्या लोकपालांची स्थापना केव्हा झाली ? 

• 16 जानेवारी 2014 रोजी लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, 2013 च्या कलम 3 च्या अंमलबजावणीमुळे भारताच्या लोकपालांची स्थापना झाली होती.

लोकपाल म्हणजे काय ?

• भ्रष्टाचाराच्या आरोपांची तसेच संबंधित प्रकरणांची चौकशी करण्यासाठी लोकपाल व लोक आयुक्त संस्था स्थापन करण्यात आले.

• लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, 2013 मध्ये केंद्रातील चौकशीसाठी लोकपाल तर राज्यातील चौकशींसाठी लोकायुक्त पद स्थापन करण्याची तरतूद यात करण्यात आली.

• लोकपाल आणि लोकायुक्त संस्था वैधानिक संस्था आहेत.

लोकपाल संस्थेमध्ये किती सदस्य असतात ?

• लोकपाल ही बहुसदस्यीय संस्था आहे. यामध्ये एक अध्यक्ष आणि जास्तीत जास्त 8 सदस्य असतात.

• या आठ सदस्यांपैकी निम्मे न्यायिक सदस्य असतील आणि किमान 50% सदस्य SC/ST/OBC/ अल्पसंख्यांक आणि महिला असतील.

लोकपालांची नियुक्ती कोण करतात ?

• राष्ट्रपती निवड समितीच्या शिफारशीनुसार लोकपालांची नियुक्ती करतात.

लोकपाल निवड समितीमध्ये कोण कोण असतात ?

• लोकपाल निवड समितीमध्ये पंतप्रधान, लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते, लोकसभेचे अध्यक्ष, भारताचे सरन्यायाधीश किंवा त्यांनी नामनिर्देशित केलेले न्यायाधीश आणि एक प्रख्यात कायदे तज्ञ यांचा समावेश असतो.

लोकायुक्त यांची नियुक्ती कोण करतात ? 

• राज्यपाल निवड समितीच्या शिफारशीनुसार लोकायुक्तांची नियुक्ती करतात.

लोकपाल अध्यक्ष किंवा सदस्यांचा कार्यकाळ किती वर्षांचा असतो ?

• लोकपाल अध्यक्ष किंवा सदस्यांचा कार्यकाळ 5 वर्षे किंवा वयाच्या 70 वर्षांपर्यंत असतो.

लोकपाल किंवा लोकायुक्त संस्थेचे कार्य काय असते ?

• लोकपाल या शब्दाचा अर्थ लोकांचे संरक्षण करणे असा होतो.

• लोकपाल आणि लोकायुक्त लोकसेवकांविरुद्धच्या भ्रष्टाचाराच्या तक्रारीची चौकशी करतात.

लोकपालाच्या अधिकार क्षेत्रात कोण कोण येतात ?

• लोकपालाच्या अधिकार क्षेत्रात पंतप्रधान, मंत्री, संसद सदस्य, गट अ, ब, क आणि ड अधिकारी तसेच केंद्र सरकारचे अधिकारी यांचा समावेश होतो.

 लोकपाल आणि लोकायुक्त साठी कोणते आंदोलन झाले ?

• अण्णा हजारे यांच्या नेतृत्वाखाली " इंडिया अगेन्स करप्शन "आंदोलनाने सरकारवर दबाव आणला आणि लोकपाल आणि लोकायुक्त विधेयक 2013 संसदेच्या दोन्ही सभागृहात मंजूर झाले.

भारताचे सध्याचे लोकपाल अध्यक्ष कोण आहेत ? 

• न्यायमूर्ती ए.एम. खानविलकर हे वर्तमान लोकपाल अध्यक्ष आहेत. 

प्रश्न) भारताचे पहिले लोकपाल कोण आहेत ?

(MPSC 2020 )

• न्यायमूर्ती पिनाकी चंद्रघोष हे भारताचे पहिले लोकपाल होते.