Whose Statue Now at Rashtrapati Bhavan?

Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, राष्ट्रपती भवनातील ब्रिटिश वास्तुविशारद एडविन ल्युटियन्स (Edwin Lutyens) यांचा पुतळा हटवून त्या जागी कोणाचा पुतळा बसवण्यात आला ?

1. महात्मा गांधी

2. डॉ. राजेंद्र प्रसाद

3. चक्रवर्ती राजगोपालाचारी

4. अटलबिहारी वाजपेयी

उत्तर : चक्रवर्ती राजगोपालाचारी

बातमी काय ?

• सी. राजगोपालाचारी यांच्या अर्धपुतळ्याचे अनावरण राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते करण्यात आले. 

🏛️ राष्ट्रपती भवनातील या नविन पुतळ्या बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• राष्ट्रपती भवनातील ब्रिटिश वास्तुविशारद एडविन ल्युटियन्स (Edwin Lutyens) यांचा पुतळा हटवून त्या जागी स्वतंत्र भारताचे पहिले आणि एकमेव भारतीय गव्हर्नर-जनरल चक्रवर्ती राजगोपालाचारी यांचा अर्धपुतळा (bust) बसवण्यात आला आहे. 

• अनावरण : 23 फेब्रुवारी 2026 रोजी राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी या पुतळ्याचे अनावरण केले.

• उद्देश : केंद्र सरकारने ही कृती 'वसाहतवादी मानसिकतेतून' (Colonial mindset) मुक्त होण्यासाठी उचललेले एक पाऊल असल्याचे म्हटले आहे.

🏛️ सर एडविन ल्युटियन्स यांबद्दल परीक्षेसाठी थोडक्यात माहिती : 

• सर एडविन लुटियन्स (Sir Edwin Lutyens) एक ब्रिटिश वास्तुविशारद आणि नगर नियोजक होते.

• ज्यांनी सर हर्बर्ट बेकर यांच्या सहकार्याने नवी दिल्लीतील राष्ट्रपती भवन, नॉर्थ ब्लॉक, साउथ ब्लॉक आणि इंडिया गेट यांसारख्या अनेक भव्य इमारतींची रचना केली.

• त्यांच्या वास्तुकलेतील योगदानाच्या सन्मानार्थ नवी दिल्लीचा एक भाग 'ल्युटियन्सची दिल्ली' म्हणून ओळखला जातो.

🤔 चक्रवर्ति राजगोपालाचारी यांचा जन्म केव्हा आणि कोठे झाला ?

• जन्म : चक्रवर्ति राजगोपालाचारी यांचा जन्म 10 डिसेंबर 1878 रोजी तामिळनाडू राज्यातील सालेम जिल्ह्यातील थोरापल्ली येथे झाला. 

• पुढे ते “राजाजी” या नावाने संपूर्ण देशात ओळखले जाऊ लागले.

📖 प्रारंभिक जीवन, शिक्षण व व्यावसायिक वाटचाल :

• राजगोपालाचारी यांनी होसूर, बेंगळुरू आणि प्रेसिडेन्सी कॉलेज, मद्रास येथे शिक्षण घेतले. 

• शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी सालेम येथे फौजदारी वकील म्हणून यशस्वी कारकीर्द सुरू केली.

• मात्र देशातील राजकीय परिस्थिती पाहता त्यांनी सार्वजनिक जीवनात प्रवेश केला. 

• 1917 साली ते सालेम नगरपालिकेचे अध्यक्ष झाले आणि येथूनच त्यांच्या सार्वजनिक व राजकीय कारकिर्दीला खरी सुरुवात झाली.

✍️ स्वातंत्र्य चळवळीतले योगदान :

रौलेट सत्याग्रह (1919): 1919 मधील रॉलेट सत्याग्रहात त्यांनी मद्रास प्रांतात नेतृत्व केले. 

• मद्रास प्रेसिडेन्सीमध्ये मोठ्या प्रमाणात निदर्शने केली; मरीना बीचवर मोठ्या सभांना संबोधित केले.

असहकार चळवळ : आपली आपली चालू वकिली ची नोकरी सोडून ब्रिटीश राजवटीविरुद्ध तमिळनाडूला संघटित केले.

खिलाफत चळवळ : खिलाफत समित्या आणि प्रांतीय आंदोलनांना सक्रियपणे पाठिंबा दिला.

🌊 तामिळनाडूमध्ये झालेल्या वेदारण्यम मिठाच्या सत्याग्रह आंदोलनाचे नेतृत्व कोणी केले ?

• सी राजगोपालाचारी यांनी तामिळनाडूमध्ये मिठाच्या सत्याग्रह आंदोलनाचे नेतृत्व केले.

• महात्मा गांधींच्या दांडी यात्रेपासून प्रेरित होऊन, सी राजगोपालाचारी यांनी एप्रिल 1930 मध्ये तामिळनाडूमध्ये वेदारण्यम मिठाचा सत्याग्रह सुरू केला.

• सी राजगोपालाचारी यांनी 13 एप्रिल रोजी तिरुचिरापल्ली (Trichirappalli) येथून आपला मोर्चा सुरू केला आणि 28 एप्रिल रोजी वेदारण्यम (Vedaranyam) येथे पोहोचले.

• ज्याचा उद्देश ब्रिटिश मिठावरील कराचा निषेध करणे आणि खादी व सामाजिक विषमतेबद्दल जागरूकता पसरवणे हा होता.

• यातून 'दांडी यात्रे'च्या मिठाच्या सत्याग्रहाला दक्षिण भारतातही बळ मिळाले.

✍️ सी. राजगोपालाचारी यांचे 'माझ्या विवेकाचे रक्षक' असे कोणी वर्णन केले ?

Who described C. Rajagopalachari as 'the keeper of my conscience'?

• महात्मा गांधीजींनी सी. राजगोपालाचारी यांना “माझ्या अंतःकरणाचा रक्षक” ('The Keeper of my Conscience') असे संबोधले होते.

• सी. राजगोपालाचारी हे महात्मा गांधींच्या अत्यंत जवळच्या सहकाऱ्यांपैकी एक होते.

• महात्मा गांधींनी पुरस्कारलेल्या खादीचा प्रसार, जातीय ऐक्य, राष्ट्रीय शिक्षण आणि अस्पृश्यतानिवारण या चतुःसूत्रीचा त्यांनी आयुष्यभर प्रसार-प्रचार केला.

🏛️ सी. राजगोपालाचारी यांनी भूषविलेली स्वातंत्र्यानंतरची महत्त्वाची पदे :

• 1947–48 : पश्चिम बंगालचे राज्यपाल

• 1948–50 : भारताचे गव्हर्नर-जनरल (भारताचे शेवटचे गव्हर्नर-जनरल)

• 1950 : केंद्रीय गृहमंत्री (सरदार वल्लभभाई पटेलांनंतर)

• 1952–54 : मद्रास राज्याचे मुख्यमंत्री

✍️ सी. राजगोपालाचारी महत्त्वाची ओळख (Short Notes) : 

• भारताचे एकमेव भारतीय व शेवटचे गव्हर्नर-जनरल

• वेदारण्याम मिठाच्या सत्याग्रहाचे नेतृत्व

• स्वतंत्र पक्षाचे संस्थापक (Founder of the Swatantra Party)

• साधेपणा, प्रामाणिकपणा व तर्कशुद्ध विचारांसाठी प्रसिद्ध

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• 23 फेब्रुवारी 2026 – राष्ट्रपती भवनात चक्रवर्ती राजगोपालाचारी यांच्या अर्धपुतळ्याचे अनावरण

• अनावरण करणारे – राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू

• कोणाचा पुतळा हटवला ? – एडविन ल्युटियन्स (ब्रिटिश वास्तुविशारद)

• नवीन पुतळा – चक्रवर्ती राजगोपालाचारी (C. Rajagopalachari)

• ओळख – स्वतंत्र भारताचे पहिले व एकमेव भारतीय गव्हर्नर-जनरल

World Printing Day

Subject : GS - दिनविशेष, शास्त्रज्ञ -शोध

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 15 व्या शतकात ________ यांनी जगातील पहिल्या छपाई यंत्राचा शोध लावला.

1. योहान्स गुटेनबर्ग

2. आयझॅक न्यूटन

3. गॅलिलिओ गॅलिली

4. अलेक्झांडर ग्रॅहम बेल

उत्तर : योहान्स गुटेनबर्ग

🧐'जागतिक मुद्रण दिन' केव्हा साजरी करण्यात येतो ?

• दरवर्षी 24 फेब्रुवारी हा दिवस 'जागतिक मुद्रण दिन' म्हणून जगभर साजरा केला जातो.

🧐'जागतिक मुद्रण दिन' कोणतच्या सन्मानार्थ साजरी करतात ?

• मुद्रणकलेचा जनक योहानेस गुटेनबर्ग (Johannes Gutenberg) यांचा जन्मदिन, 24 फेब्रुवारी हा  'जागतिक मुद्रण दिन' म्हणून साजरा केला जातो. 

• योहान्स गुटेनबर्ग हा 15 व्या शतकातील एक जर्मन लोहार, संशोधक आणि प्रकाशक होता.

• योहान्स गुटेनबर्गने जगातील पहिले मुद्रण यंत्र तयार केले.

• 15 व्या शतकात योहान्स गुटेनबर्गने 'मूव्हेबल टाईप' प्रिंटिंग प्रेसचा (Movable-type Printing Press) शोध लावून युरोपात छपाई क्रांती घडवून आणली.

• त्याने धातूच्या अक्षरांचा वापर करून वेगवान आणि स्वस्त छपाईचे तंत्र विकसित केले, ज्यामुळे पुस्तकांचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन शक्य झाले.

• त्याने जर्मनीमध्ये मुद्रण यंत्र विकसित केले आणि एक जर्मन कविता ही जगात छापली गेलेली पहिली वस्तू होती.

• बायबल या ग्रंथाची छपाई करणारे देखील गुटेनबर्ग होते.

• त्याच्या शोधाने ज्ञानप्रसारात क्रांती घडवून आणली.

• पुस्तके आणि माहिती सर्वसामान्यांसाठी सुलभ झाली

Prahaar - India’s First Integrated National Counter-Terrorism Policy and Strategy

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच जाहीर केलेल्या ‘प्रहार’ (Prahaar) या भारताच्या दहशतवादविरोधी धोरणाबाबत खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. हे भारताचे पहिले एकात्मिक राष्ट्रीय दहशतवादविरोधी धोरण आहे

2. हे फक्त लष्करासाठी तयार केलेले धोरण आहे

3. यात फक्त हल्ल्यानंतरच्या कारवाईवर भर दिला आहे

4. हे केवळ राज्य सरकारांसाठी लागू आहे

उत्तर : हे भारताचे पहिले एकात्मिक राष्ट्रीय दहशतवादविरोधी धोरण आहे

📰 बातमी काय ?

• केंद्र सरकारने देशाचे पहिले दहशतवादविरोधी 'प्रहार' हे धोरण जाहीर केले आहे. 

• दहशतवादी, त्यांचे वित्तपुरवठादार आणि त्यांच्या आश्रयदात्यांचा नायनाट करणे हा या धोरणाचा प्रमुख उद्देश आहे.

• केंद्र व राज्य यंत्रणा, तंत्रज्ञान आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्य यांचा समन्वय साधून एक एकात्मिक सुरक्षा दृष्टिकोन तयार करण्यात आला आहे.

✍️ विखुरलेली प्रणाली → एकात्मिक धोरणाची गरज - 

• आतापर्यंत भारतात दहशतवादाविरोधी कारवाया वेगवेगळ्या यंत्रणांद्वारे केल्या जात होत्या. 

• यामध्ये समन्वयाचा अभाव आणि प्रतिक्रिया-आधारित दृष्टिकोन (Reactive Approach) दिसून येत होता. 

• त्यामुळे एक स्पष्ट, एकात्मिक आणि proactive (पूर्वतयारीवर आधारित) धोरणाची गरज निर्माण झाली.

🧐 ‘प्रहार’ म्हणजे काय ?

• ‘प्रहार’ हे एक Doctrine-Level (सिद्धांत स्तरावरील) राष्ट्रीय धोरण आहे, जे दहशतवाद रोखणे, त्यावर प्रतिसाद देणे आणि नंतर पुनर्बांधणी करणे या तिन्ही टप्प्यांचा समावेश करते.

• यात पोलीस, लष्करच यांच्यासह समाज, शिक्षण व्यवस्था, तंत्रज्ञान संस्था आणि आंतरराष्ट्रीय भागीदारी यांचाही सहभाग आहे.

🏗️ कार्यपद्धती (Framework – PRAHAAR)

PRAHAAR चे 7 स्तंभ :

• Prevention (प्रतिबंध): दहशतवादी हल्ले होण्यापूर्वीच त्यांना थांबवणे

• Response (प्रतिसाद): हल्ला झाल्यास तत्काळ आणि समन्वित प्रतिसाद

• Aggregation of Capacities (संसाधन एकत्रीकरण): सर्व यंत्रणांची क्षमता एकत्र आणणे

• Human Rights (मानवी हक्क): कायद्याच्या चौकटीत कारवाई

• Attenuation of Radicalisation (अतिरेकी विचार कमी करणे): समाजामध्ये जागरूकता व पुनर्वसन

• Aligning International Cooperation (आंतरराष्ट्रीय सहकार्य): UN व इतर देशांशी समन्वय

• Recovery (पुनर्बांधणी): हल्ल्यानंतर पुनर्संचय व सहाय्य

⚙️ वैशिष्ट्ये (Key Features) : 

🪖 प्रोॲक्टिव्ह गुप्तचर मॉडेल (Proactive Intelligence Model) : 

• आता केवळ हल्ल्यानंतर कारवाई न करता, आधीच माहिती गोळा करून नेटवर्क उद्ध्वस्त करण्यावर भर.

🛰️ तंत्रज्ञानाचा वापर (Technology-Centric Security) : 

• ड्रोन, डार्क वेब, एन्क्रिप्टेड अ‍ॅप्स आणि क्रिप्टो फंडिंग यांसारख्या नव्या धोक्यांवर लक्ष.

🏛️ एकसमान रचना (Uniform Structure) :

• केंद्र, राज्य आणि जिल्हा पातळीवर एकसारखी प्रक्रिया व समन्वय.

📖 डि-रॅडिकलायझेशन (De-Radicalisation Strategy) : 

• पोलीस कारवाईसोबत शिक्षण, संवाद आणि पुनर्वसन कार्यक्रम.

🌍 धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Significance) : 

1) Reactive → Proactive Shift :

• भारताच्या दहशतवादविरोधी धोरणात मोठा बदल — आता आधीच हल्ले रोखण्यावर भर.

2) Hybrid Threats ला उत्तर : 

• दहशतवाद + सायबर युद्ध + संघटित गुन्हेगारी अशा मिश्र धोक्यांना तोंड देण्यासाठी सक्षम.

3) जागतिक प्रतिमा मजबूत : 

• UN मानदंड आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्यामुळे भारताची जागतिक सुरक्षा भूमिका मजबूत होते.

⚖️ कायदेशीर व प्रशासनिक चौकट :

• केंद्र व राज्य सुरक्षा यंत्रणांचा समन्वय

• कायद्याच्या चौकटीत (Rule of Law) कारवाई

• मानवी हक्कांचे संरक्षण आणि तक्रार निवारण यंत्रणा

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• ‘प्रहार’ → भारताचे पहिले एकात्मिक राष्ट्रीय दहशतवादविरोधी धोरण

• जाहीरकर्ता → भारत सरकार (केंद्र + राज्य यंत्रणांचा समन्वय)

• दृष्टिकोन → पूर्वतयारीवर आधारित (Proactive) गुप्तचर मॉडेल

• मुख्य उद्दिष्ट → दहशतवाद होण्यापूर्वीच रोखणे आणि नेटवर्क उद्ध्वस्त करणे

• फ्रेमवर्क → PRAHAAR चे 7 स्तंभ

• स्तंभांचा गाभा → प्रतिबंध, प्रतिसाद, संसाधन एकत्रीकरण, मानवी हक्क, अतिरेकी विचार कमी करणे, आंतरराष्ट्रीय सहकार्य, पुनर्बांधणी

Approval for Four-Laning Project of National Highway-160A

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच, राष्ट्रीय महामार्ग-160A (NH-160A) च्या चौपदरीकरण प्रकल्पास मंजुरी देण्यात आली. हा प्रकल्प खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणांना जोडतो ?

1. घोटी – त्र्यंबक – जव्हार – मानोर – पालघर

2. नाशिक – पुणे – सोलापूर – कोल्हापूर

3. मुंबई – ठाणे – नाशिक – धुळे

4. नागपूर – अमरावती – अकोला – बुलढाणा

उत्तर : घोटी – त्र्यंबक – जव्हार – मानोर – पालघर

बातमी काय ?

• पंतप्रधानांच्या अध्यक्षतेखालील केंद्रीय मंत्रिमंडळाने महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय महामार्ग-160A च्या घोटी–त्र्यंबक–जव्हार–मानोर–पालघर या मार्गाच्या चौपदरीकरणाला मंजुरी दिली आहे.

प्रकल्पाचे स्वरूप काय ?

• केंद्राकडून राष्ट्रीय महामार्ग-160A च्या घोटी–त्र्यंबक–जव्हार–मानोर–पालघर या 154.635 किमी मार्गाच्या चौपदरीकरणाला मंजुरी देण्यात आली.

• या प्रकल्पासाठी सुमारे ₹3,320.38 कोटी खर्च अपेक्षित असून यामुळे उत्तर महाराष्ट्र आणि कोकण किनारपट्टी दरम्यानची कनेक्टिव्हिटी मजबूत होणार आहे.

नाशिकला फायदा - 

• नाशिकच्या अंबड व सातपूर औद्योगिक क्षेत्रातून मोठ्या प्रमाणात मालवाहतूक होत असल्यामुळे शहरावर ताण वाढला आहे.

• सध्याची वाहतूक शहरातून जात असल्याने ट्रॅफिक जामची समस्या निर्माण होते.

• नवीन महामार्गामुळे ही वाहतूक शहराबाहेर वळवली जाईल, ज्यामुळे प्रवास जलद आणि सोपा होईल.

प्रकल्पाची वैशिष्ट्ये :

• हा प्रकल्प PM गतीशक्ती तत्त्वावर आधारित असून विविध आर्थिक व लॉजिस्टिक केंद्रांना जोडतो.

• या मार्गामुळे औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन स्थळे आणि आदिवासी भाग एकमेकांशी जोडले जातील, ज्यामुळे एकात्मिक विकासाला चालना मिळेल.

• या प्रकल्पाद्वारे महाराष्ट्रातील 6 आर्थिक नोड्स, 7 सामाजिक नोड्स आणि 8 लॉजिस्टिक नोड्स जोडले जाणार आहेत.

• यात प्रामुख्याने तारापूर आणि बोईसर येथील सेझ (SEZ), मोखाडा औद्योगिक उद्यान आणि वाडा येथील औद्योगिक वसाहतींचा समावेश आहे. 

• तसेच त्र्यंबकेश्वर, जव्हार राजवाडा, वैतरणा नदी आणि अर्नाळा किल्ला यांसारख्या पर्यटन स्थळांनाही या महामार्गाचा मोठा लाभ मिळेल. 

महत्त्व : 

• या प्रकल्पामुळे प्रवासाचा वेळ आणि वाहन खर्च कमी होईल, तसेच

• राज्यातील लॉजिस्टिक नेटवर्क अधिक मजबूत होईल.

• रोजगारनिर्मिती - या प्रकल्पामुळे सुमारे 44 लाख व्यक्ती-दिवस रोजगार निर्माण होण्याची शक्यता आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : राष्ट्रीय महामार्ग-160A च्या चौपदरीकरण प्रकल्पास मंजुरी

• NH-160A — घोटी–त्र्यंबक–जव्हार–मानोर–पालघर

• लांबी — 154.635 किमी

• खर्च — ₹3,320.38 कोटी

• उद्देश — कनेक्टिव्हिटी + ट्रॅफिक कमी करणे

• तत्व — PM गतीशक्ती योजना